خیرگی نور انواع آن و 7 روش جلوگیری از URG

خیرگی چشم چیست و چرا رخ می‌دهد؟

خیرگی چشم حالتی است که در آن ورود نور شدید، مستقیم یا بازتاب‌یافته به چشم باعث اختلال در بینایی، خستگی چشم و کاهش تمرکز می‌شود. این پدیده می‌تواند موقتی یا مزمن باشد و در اثر عوامل مختلفی مانند نوع منبع نور، ویژگی‌های فیزیکی نور و شرایط چشم انسان ایجاد گردد. در ادامه به عوامل علمی و محیطی تأثیرگذار بر علت خیرگی چشم می‌پردازیم.

شکست نور و اثر آن بر چشم

یکی از عوامل اصلی در ایجاد خیرگی نور، پدیده شکست نور در چشم است. هنگامی که نور از محیطی با چگالی کمتر (مانند هوا) وارد محیطی با چگالی بیشتر (مانند شیشه، آب یا عدسی چشم) می‌شود، سرعت آن کاهش یافته و مسیرش تغییر می‌کند.

این تغییر مسیر، مخصوصاً در زوایای غیرعمود (غیر از ۹۰ درجه)، باعث انحراف پرتو نور و در نتیجه خیره‌کننده شدن نور می‌شود. این پدیده در مکان‌هایی با سطوح براق، شیشه‌ای یا آب، بیشتر به چشم می‌آید.

تاثیر منابع نوری مختلف (LED، لامپ فلورسنت، نور خورشید)

انواع منبع نور، شدت و نوع خیرگی را به شکل‌های مختلفی ایجاد می‌کنند:

• نور لامپ LED با شدت بالا و تمرکز نوری ممکن است باعث خیرگی ناراحت‌کننده (Discomfort Glare) شود، به‌ویژه در محیط‌هایی با سقف کوتاه یا طراحی نادرست.
• لامپ‌ فلورسنت به دلیل سوسو زدن (Flicker) و شدت نور می‌توانند باعث خستگی و خیرگی چشم در استفاده طولانی شوند.
• نور خورشید، به‌خصوص هنگام انعکاس از سطوح صیقلی مانند فلز، شیشه یا آب، عامل اصلی ایجاد خیرگی کورکننده (Blinding Glare) است.
• در فضاهایی که طراحی نورپردازی استاندارد نیست یا در آن‌ها شاخص UGR به درستی کنترل نشده باشد، احتمال بروز خیرگی چشم بیشتر است.

خیرگی چشم در بزرگسالان و کودکان

علت خیرگی چشم در بزرگسالان ممکن است علاوه‌بر عوامل محیطی، به تغییرات فیزیولوژیکی چشم هم مرتبط باشد. با افزایش سن، عدسی چشم شفافیت خود را از دست می‌دهد و بیشتر نورهای ورودی به‌ویژه در شب، به صورت پراکنده بازتاب می‌یابند. این پراکندگی نور می‌تواند باعث دیدن هاله‌های نوری، دایره‌های روشن و کاهش وضوح شود.

در کودکان نیز چشم‌ها نسبت به نورهای قوی حساس‌تر هستند. نور شدید می‌تواند باعث سوزش، کاهش تمرکز و حتی آسیب‌های بلندمدت در بینایی آنان شود.

انواع خیرگی نور

خیرگی نور بسته به نحوه‌ی ایجاد، شدت و تأثیر آن بر چشم انسان، به چند نوع مختلف تقسیم می‌شود. این پدیده می‌تواند در بزرگسالان، کودکان، و افراد دارای اختلالات بینایی تأثیرات متفاوتی داشته باشد. در ادامه، چهار نوع اصلی خیرگی چشم را به همراه راه‌حل کاهش آن بررسی می‌کنیم.

خیرگی آزاردهنده یا مضر (Disability Glare)

این نوع خیرگی چشم زمانی ایجاد می‌شود که نور شدید و مستقیم یا بازتاب‌شده از سطوحی مانند آینه یا شیشه، باعث اختلال در تشخیص اشیا یا تمرکز دید شود.

مثال: نور چراغ جلوی خودرو در شب که باعث می‌شود نتوانید به‌خوبی مسیر جاده را ببینید. نگاه کردن به منبغ نوری همانند لامپ حبابی یا لامپ استوانه ای سب ایجاد مشکل در دید یا توانایی انسان در تشخیص و درک اشیا خواهد شد.
راه‌حل: استفاده از عینک یا لنزهای ضد خیرگی، تعبیه پرده یا فیلترهای مات در برابر پنجره‌ها، و استفاده از منابع نور غیرمستقیم در محیط داخلی.

خیرگی ناراحت‌کننده (Discomfort Glare)

این نوع خیرگی باعث احساس ناراحتی یا خستگی چشم می‌شود، بدون اینکه لزوماً مانع دیدن اشیا شود. علت اصلی آن، شدت زیاد نور یا تضاد روشنایی در محیط است.

• مثال: نور مستقیم خورشید که از پنجره به مانیتور شما می‌تابد و کار با کامپیوتر را دشوار می‌کند. یا تماشای مستقیم نور لامپ هالوژن جیوتن .

راه‌حل: استفاده از کلید دیمر برای تنظیم شدت نور، جانمایی صحیح چراغ‌ها، یا بهره‌گیری از پرده و فیلتر نور برای متعادل‌سازی روشنایی.

خیرگی منحرف‌کننده (Distracting glare)

خیرگی منحرف‌کننده بیشتر به دلیل انعکاس نور از سطوح شفاف (مانند شیشه یا لنز عینک) ایجاد می‌شود که تمرکز بینایی را مختل کرده و توجه فرد را منحرف می‌کند. خیرگی منحرف کننده نور در دو حالت زیر رخ می‌دهد:

1. نور منعکس شده از جلوی لنز سبب عدم مشاهده چشم شما توسط دیگران می‌شود.
2. نور معکس شده از داخل و یا پشت لنز که سبب مشاهده بازتاب‌هایی در لنز خودتان می‌شود. این نوع خیرگی را در شب هم می‌توان به صورت هاله در پیرامون چراغ جلوی ماشین‌ها و یا لامپ‌های خیابان تجربه کرد.

خیرگی منحرف‌کننده سبب گیجی و رنجش فرد و خستگی چشم او می‌شود.

راه‌حل: استفاده از عدسی‌های ضدانعکاس (Anti-Reflective)، طراحی نورپردازی به نحوی که نور مستقیم به چشم یا لنز نتابد، و انتخاب زاویه نصب مناسب منابع نوری.
خیرگی کورکننده (Blinding glare)

این نوع شدیدترین حالت خیرگی نور است و ممکن است باعث اختلال کامل در دید موقتی شود. معمولاً از بازتاب نور خورشید یا نور شدید از سطوح براق مانند برف، شن یا آب ایجاد می‌شود. در این حالت، نور اغلب پلاریزه شده و به شدت چشم را آزار می‌دهد.

مثال: بازتاب نور آفتاب از سطح برف در جاده که باعث می‌شود هیچ‌چیز نبینید.

راه‌حل: استفاده از عینک‌ با فیلتر پلاریزه، به‌کارگیری پوشش‌های مات یا بافت‌دار برای سطوح براق، و طراحی زاویه نور در فضای باز به‌گونه‌ای که نور مستقیم به سطح بازتابنده نتابد.

این طبقه‌بندی به شما کمک می‌کند تا منبع و نوع خیره‌کننده بودن نور را بهتر بشناسید و با استفاده از راه‌حل‌های فنی و کاربردی، کیفیت روشنایی فضاهای داخلی و خارجی را ارتقاء دهید. همچنین در طراحی حرفه‌ای سیستم روشنایی، رعایت شاخص‌هایی مانند ugr و انتخاب مناسب انواع منبع نور نقش مهمی در جلوگیری از این موارد دارد.

فاکتور UGR چیست؟

فاکتور UGR که مخفف عبارت Unified Glare Rating به معنای شاخص یکپارچه خیرگی نور است، برای ارزیابی کمی خیرگی ناراحت کننده حاصل از منابع نور مصنوعی در محیط های داخلی مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای اطمینان از عدم ایجاد خیرگی ناراحت کننده در نورپردازی یک فضا باید به مقدار UGR توجه کنید.

کاربرد این فاکتور در فضاهایی مانند مدارس، محل کار و بیمارستان‌ها و سایر فضاهایی است که به تمرکز بالا و راحتی بصری نیاز دارند. مقدار استاندارد این فاکتور برای اغلب فضاها بین 10 تا 22 است.

در واقع، هرچه مقدار ugr کمتر باشد، خیرگی نور کمتر و شرایط دید راحت‌تر است. این شاخص یکی از عوامل مهم در طراحی روشنایی فضاهایی است که در آن‌ها دقت و تمرکز اهمیت دارد، مانند:

• مدارس و محیط‌های آموزشی
• ادارات و محل‌های کار
• بیمارستان‌ها و مراکز درمانی
• کتابخانه‌ها و آزمایشگاه‌ها

جدول استاندارد UGR برای فضاهای مختلف

در جدول زیر، مقادیر پیشنهادی UGR برای انواع فضاهای داخلی بر اساس استانداردهای نورپردازی آورده شده است: